pl/eng

Józef Szajna

Jeden z najwybitniejszych artystów ¶wiata teatru i sztuki. Malarz, scenograf, reżyser, teoretyk teatru, twórca autorskich, nowatorskich przedstawień, profesor Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Józef Szajna reprezentował Polskę między innymi na Międzynarodowym Biennale Sztuki w Wenecji (1970 i 1990) oraz Biennale w Sao Paulo (1979 i 1989), gdzie w 1979 roku został wymieniony w¶ród pięciu pierwszych artystów.

Uczestnik walki antyfaszystowskiej, aresztowany był więĽniem obozów KL Auschwitz i Buchenwald. Członek Antynazistowskiego Ruchu Oporu ZWZ AK 1939-1945.

Urodzony w Rzeszowie, Polska, 13 marca 1922; zm. 24 czerwca 2008 w Warszawie.

Dyplom grafiki 1952, dyplom scenografii, Akademia Sztuk Pięknych, Kraków 1953; scenarzysta: Teatr Ludowy, Nowa Huta 1955-63; dyrektor, reżyser: Teatr Ludowy, Nowa Huta 1963-66; reżyser: Teatr Stary, Kraków 1966-71; Teatr Polski w Warszawie 1970-71; założyciel, dyrektor, reżyser, scenograf: Centrum Sztuki Studio Teatr - Galeria, Warszawa 1971-82.

Józef Szajna już w Teatrze Ludowym w Nowej Hucie ł±czył galerie z teatrem, awangardowe działania plastyczne, wystawy i akcje artystyczne w jednym miejscu. Rozbudowany program realizował w Warszawie w stworzonym przez siebie Centrum Sztuki Studio, Teatr - Galeria, który obejmował prezentacje i wymianę kulturaln± z zagranic± sztuki najnowszej: wystawy, koncerty, pokazy filmowe, performance, spotkania, warsztaty; Galeria Studio zapocz±tkowała zbiory sztuki współczesnej; w Centrum mie¶ciło się Podyplomowe Studium Scenografii ASP, kształc±ce, pod kierunkiem prof. Józefa Szajny, studentów polskich i zagranicznych, Towarzystwo Muzyki Współczesnej. Tworzył się zbiór ksi±żek i czytelnia oraz Instytut Twórczo¶ci Artystycznej.

Scenografia m.in.:

J. Steinbeck - Myszy i Ludzie 1956;

F. Werfel - Jakobowski i pułkownik,
C. Gozzi - Księżniczka Turandot,
J. Broszkiewicz - Imiona władzy 1957;

A. Camus - Stan oblężenia,
B. Brecht - Matka Courrage,
M. Gelderhode - Pantagleise 1958;

W. Szekspir - Burza,
F. Dűrrenmat - Romulus Wielki,
St. I. Witkiewicz - Wariat i zakonnica,
                    - W małym dworku 1959;

I. Krasiński - Nie-boska komedia,
Ajschylos - Oresteja,
Kaden Bandrowski - Rado¶ć z odzyskanego ¶mietnika 1960;

W. Szekspir - Wieczór trzech króli, 1961;

A. Mickiewicz - Dziady,
F. Dűrrenmat - Frank V, 1962;

W. Szekspir - Sen nocy letniej, 1963;

Sofokles - Antygona,
Ajschylos - Siedniu przeciw Tebom, 1964;

Reżyseria i scenografia m.in.:

I. Gorczycka - Post u ludożerców,
St. Wyspiański - Akropolis (współrealizator J. Grotowski) 1962;

M. Gogol - Rewizor,
Cervantes - Don Kichot, 1963;

T. Hołuj - Puste Pole,
F. Kafka - Zamek, 1965;

Stanisław I. Witkiewicz - Oni. Nowe wyzwolenie, 1967;

W. Majakowski - Łaźnia,
S. O’Casey - Szkarłatny proch, 1968;

E. Bryl - Rzecz listopadowa, 1969;
W. Szekspir - Makbet, 1970.

Spektakle autorskie - scenariusz, reżyseria i scenografia:

Faust, Replika I, 1971;
Witkacy I, II, Replika II, 1972;
Replika III, IV, Gulgutiera, 1973;
Dante I,1974;
Cervantes, 1976;
Majakowski, Śmierć na gruszy 1978;
Replika V, 1980;
Dante żywy,1981;
Replika VI, 1984;
Dante współczesny, 1985;
Replika VII, 1986;
Dante, 1992;
Ziemia, warsztat, Ślady I, Ślady II,
Życie i śmierć Cervantesa, 1993;
Szczątki, 1995;
D’eballage I, II, 1997.

Współpraca z galeriami i teatrami zagranic±:

Jego prace były i s± wystawiane w prawie wszystkich miastach Polski oraz na wielu wystawach i festiwalach teatralnych na całym świecie. Bardzo rozległa współpraca Józefa Szajny z teatrami i galeriami obejmowała: Bułgarię, Czechy, Egipt, Finlandię, Francję, Hiszpanię, Holandię, Izrael, Japonię, Jugosławię, Kanadę, Litwę, Łotwę, Meksyk, Niemcy, Portugalię, Rosję, Stany Zjednoczone, Szwecję, Turcję, Ukrainę, Wenezuelę, Węgry, Wielk± Brytanię, Włochy.

Wystawy indywidulane i zbiorowe m.in.:

Reminiscencje, environment, XXXV Międzynarodowe Biennale Sztuki, Wenecja 1970;

Reminiscencje, environment,
Ruhrfestspiele – Recklinghausen, wystawa scenografii, Międzynarodowe Quadriennale, Praga (Złoty Medal),

Replika I, Göteborg 1971;

IV Festiwal Sztuki, Warszawa
(1 Nagroda, Złoty Medal) 1972;

Monachium (Srebrny Medal) 1974;

Fundacja Gulbenkian, Lizbona 1977;

Reminiscencje (Gegenwart einer Vergangenheit),
environment, Frankfurt n/M 1978;

Sylwety i cienie, environment, Biennale Sao Paulo
1979 i 1989;

Reminiscencje - environment, Światowa Wystawa
Portret człowieka, Muzeum Humboldta, Berlin 1980;
Budapeszt, Bruksela, Bochum 1985;
Kraków 1986;
Galeria Zachęta, Warszawa, Paryż 1987;

XLIV Biennale, Wenecja; Paryż;
Santa Cruz de Tenerife 1990;

Warszawa, Poznań, Gdańsk, Gdynia 1991- 92;

Centrum Scenografii, Katowice,
Circulo de Bellas Artes, Madryt 1993;

Międzynarodowe Triennale, Majdanek,
Europa-Europa, Bonn 1994;

Oświęcim, Düsseldorf, Bochum, Warszawa 1995;
Opole, Weimar-Buchenwald, Kalisz 1996;
Warszawa; Centrum Rzeźby, Orońsko 1997;

Kunsthalle, Graz, Zamek – Szczecin, Muzeum
Narodowe; Wrocław; Muzeum Narodowe; Osaka 1998;

Instytut Kultury Polskiej, Budapeszt 1999;
Instytut Kultury Polskiej, Rzym 2000;
Museo Permanente, Mediolan 2001;

TEART, Pałac Sztuki, Kraków, Centrum Sztuki
Współczesnej Zamek Ujazdowski, Warszawa,

TEART, Związek Polskich Artystów Plastyków,
Warszawa 2002;

TEART, wystawa oraz happening Drabina do nieba,
Muzeum Narodowe, Warszawa,

TEART, Sankt Petersburg 2001;

Czy ktoś to słyszy, Weimar-Buchenwald 2005 r;
Czy ktoś to słyszy, Berlin 2007 r;

Józef Szajna, Budapeszt, Bukareszt 2007 r;
Świat Józefa Szajny, Kartuzy 2008 r;

TEART, Józef Szajna, Festiwal „Zdarzenia”,
Tczew 2009, Już bez udziału autora;

Obok. Polska – Niemcy. 1000 lat historii w sztuce,
Berlin 2011 r;

Festiwale teatralne m. in.:

Dni Kultury Polskiej, Essen 1974;

Nowy Jork, tournée USA; Miedzynarodowy Festiwal Cervantino, Meksyk, Dortmund, Budapeszt 1975;

Replika III, Sztokholm 1976;

Witkacy III, Amsterdam, XIII Festiwal,
Kalisz (Nagroda Specjalna), Spectrum 77,
Międzynarodowy Festiwal Teatralny, Villach,
Międzynarodowy Festiwal Teatru Narodów, Paryż 1977;
Replika III, Bukareszt, Madryt, Barcelona 1978;
Międzynarodowe Festiwale, Bergen, Tampere, Londyn, Sztokholm, Stuttgart 1979;

Replika V, Międzynarodowy Festiwal Teatru Narodów, tournée Francja, Międzynarodowy Festiwal Cervantino, Meksyk 1980;

Dante żywy, Dubrownik 1981;
Międzynarodowy Festiwal Teatru Narodów, Sofia 1982;
Replika, Międzynarodowy Festiwal, Caracas, 1983;

Replika VI, Międzynarodowy Festiwal, Istambuł, Miedzynarodowy Festiwal, Finlandia 1984;

Dante współczesny, Essen 1985;

Replika VI, Quebec Festival, (nagroda Ex aequo
z Peterem Brook’iem), Replika VII,
Tel-Awiw/Jerozolima 1986;

Dante, Replika, Moskwa 1987;

Ślady I, Chorzów, Ślady II, (nagroda mera Ankary za najwybitniejsze przedstawienie sezonu 93/94), Ankara, Ziemia, warsztat, Kair, Vida y Muerte del Poeta
Cervantes, Alcalá de Henares 1993;

Ryga, Wilno 1994;

Szczątki, Internacional Festival de Teatro de Almada, Portugalia 1995;

Déballage, Międzynarodowy Festiwal Teatralny,
(Złoty Lew - nagroda), Lwów 2000.

Déballage, Międzynarodowy Festiwal Teatralny
Cervantino, Meksyk, Guanahuato, San León 2001.

Nagrody i odznaczenia:

Krzyż Kawalerski Orderu Polonia Restituta, Krzyż Komandorski, Krzyż Komandorski z Gwiazdą, Krzyż Wielki Polonia Restituta; Nagroda Krytyków Polskich 1957; wyróżnienie ITI, Paryż 1958; Nagroda Krytyków Nowa Huta 1959; Nagroda Ministra Kultury i Sztuki (I, II, III Stopnia) 1971,1979, 2002; Nagroda m. Krakowa 1971; nadanie imienia Józefa Szajny teatrowi w Port Jefferson, USA, członek IAA -AIAP (Unesco), tytuł Akademika ze Złotym Medalem Accademia Italia delle Arti e del Lavoro Salsomaggiore Terme 1981; Accademia Italia delle Arti e del Lavoro (Złoty Centaur – nagroda) Salsomaggiore oraz Złoty Medal Międzynarodowego Parlamentu 1982; Światowa Nagroda Kulturalna – Statua Zwycięstwa nadana przez Centro Studi e Ricerche delle Nazioni, Salsomaggiore oraz Europejski Sztandar Sztuki i Złoty Medal 1984; Oscar d’ltalia‚ 1985, nadany przez Accademia d’Europa Calvatone 1985; Nagroda za spektakl najbardziej godny zapamiętania, Międzynarodowy Festiwal w Quebec, Kanada, 1986, Nagroda m. st. Warszawy, 1987; IV Quadriennale (Złoty Centaur – dla najwybitniejszych twórców współczesnego świata), Accademia Italia, Cremona 1988; International Honorary Citation from Experimental Theatre Cairo 1992; (Złota Maska – nagroda) Bielsko-Biała 1994; Nagroda Fundacji im. Alfreda Jurzykowskiego, USA 1995.
W 1997 powstaje Szajna-Galeria, Rzeszów. Honorowy Prezes International Association Société Européene de Culture Polska, członek czynny Polskiej Akademii Umiejętności, Kraków, członek Międzynarodowy Rady Oświęcimskiej, członek Rady Ochrony Pamięci Walki i Męczeństwa, członek jury Leonardo da Vinci World Award, Meksyk, Doctor Honoris Causa Uniwersytet w Oldenburgu, Niemcy 2002. Doctor Honoris Causa Uniwersytetu Śląskiego, Polska 2003. Doctor Honoris Causa Uniwerytetu Rzeszowskiego, Polska 2007. Honorowy Obywatel m. Rzeszów, m. Opole, m. Tczew, m. Oświęcim.
We wrześniu 2005 r. otrzymuje prestiżową nagrodę - Zasłużony Kulturze „Gloria Artis.” 01. 09. 2007 r. otrzymuje w Pradze Medal J. Masaryka od Ministerstwa Spraw Zagranicznych Republiki Czeskiej za „[...]długoletni aktywny wkład na skalę międzynarodową w zachowanie pamięci więźniów obozów koncentracyjnych”.

Prace w muzeach w Polsce i zagranic± m.in.:

- Muzeum Narodowe, Kraków (Polska)
- Muzeum Narodowe, Warszawa (Polska)
- Muzeum Narodowe, Wrocław (Polska)
- Muzeum Narodowe, Gdańsk (Polska)
- Muzeum miasta Göteborg (Szwecja)
- Muzeum miasta Bochum (Niemcy)
- Muzeum im. Al. Puszkina, Moskwa (Rosja)
- Muzeum Narodowe, Osaka (Japonia)
- W zbiorach Watykanu, Rzym (Włochy)
- Davies Museum, Boston (USA)
- Muzeum Narodowe Yad Vashem (Izrael)
- Muzeum Ludwig Sammlungen, Budapeszt (Węgry)
- Muzeum w Weimar-Buchenwald (Niemcy)
- Muzeum Historii Niemiec, Bonn (Niemcy)
- Muzeum Śląskie, Katowice (Polska)
- Muzeum Okręgowe, Lublin (Polska)
- Szajna-Galeria, Rzeszów (Polska)
- Centrum Rzeźby Polskiej, Orońsko (Polska)
- Muzeum miasta Chełm (Polska)
- Muzeum w O¶więcimiu (Polska)
- Galeria STUDIO, Centrum Sztuki STUDIO, Warszawa.
- The Illinois Holocaust Museum & Education Center (USA)

Prace w zbiorach prywatnych m.in.:

- Rodzina K. G. Johnssen, Essen (Niemcy)
- Prezydent Vaclav Havel, Praga (Czechy)
- Piotr Dmochowski - Gallerie, Paryż (Francja)
- Prof., Prof. A. B. Korzeniewscy, Warszawa (Polska)

Bibliografia:

Obejmuje ponad 300 pozycji, w tym: 6 monografii książkowych, filmografia składa się z ponad 30 pozycji oraz zapisów spektakli i rejestracji programów i wydarzeń, a obecnie podlega procesowi cyfryzacji.

Ważniejsze publikacje:

Szajna, M. Czanerle, Wyd. Morskie, Gdańsk 1974;

Józef Szajna – plastyka, teatr, J. Madeyski,
E. Morawiec, Wyd. Literackie, Kraków 1974;

Józef Szajna i jego teatr, Z. Tomczyk - Watrak,
Wyd. PIW, Warszawa 1985;

Józef Szajna, J. Madeyski, A. Żurowski, Wyd. Arkady, Warszawa 1992;

Józef Szajna i jego świat (Józef Szajna and His World), B. Kowalska, Z. Taranienko,
Wyd. Galeria Zachęta, Hotel Sztuki, Warszawa 2000;

Józef Szajna Kunst und Theater,
I. Scheurmann, V. Knigge,
Wyd. Wallstein Verlag, Göttingen 2002;

Przestrzenie Szajny, Z. Taranienko,
18 znaczy życie, J. Fąfara,
Wyd. Podkarpacki Instytut Książki i Marketingu, 2009;

Ważniejsze publikacje artysty:

O nowej funkcji scenografii
(The New Function of Stage Design), 1962;
Materia spektaklu (The Matter of Spectacle), 1965;
Tylko Teatr otwarty (Open Theatre only), 1971;
Teatr organiczny (The Organic Theatre), 1977;
Gram samego siebie (I’m acting Myself), 1982;
Wybory i odniesienia (Choices and Concerns), 1985;
Dno (Bottom), 1985;
Moja Sztuka jest ciągle krzykiem,
(My Art is still a Shout), 2005;
Narracja plastyczna w Teatrze organicznym
(Visual Narration in Organic Theatre), 2005;
Za losy świata wszyscy jesteśmy odpowiedzialni
(The Destiny of the world is responsibility of us all), 2007;
Testament Szajny (Szajna’s Testament), 2007;

Filmy o twórczo¶ci artysty m. in.:

Sztuka w niewoli (Art in Captivity ),
reżyser W. Gołaszewski

Teatr według Szajny (Theatre according to Szajna),
reżyser J. Karpiński

Omnia Mea – portret Józefa Szajny
(Omnia Mea – Portrait of Józef Szajna),
reżyser St. Szlachtycz.

Człowiek zaniedbuje samego siebie,
reżyser H. Jantos (I nagroda, konkurs filmów
dokumentalnych, Kielce 2006).


W latach 2002-2005 bierze udział w Międzynarodowych konferencjach i spotkaniach w Paryżu, Berlinie, Warszawie, Bostonie i Oświęcimiu na temat Teart – sztuki i teatru. W kwietniu 2005 r. otwiera wystawę swoich prac (ok. 1000 m2)
w związku z jubileuszowymi uroczystościami 60-lecia wyzwolenia obozu koncentracyjnego w Buchenwaldzie pt. Czy ktoś to słyszy? Aranżację przestrzenną projektuje Łukasz Szajna, także wystawy w Budapeszcie i Bukareszcie. Ukazuje się szereg wywiadów - Mój Testament, Wznoszenie Kopca Pamięci i Pojednania w Oświęcimiu. W marcu 2006 r. odbywa się indywidualna wystawa i wykłady w Hannowerze wraz z ekspozycją projektu Kopca Pamięci i Pojednania w Oświęcimiu. W 2007 r. trwa Jubileusz 85. lecia urodzin i 60. lecia pracy artysty w Warszawie, Katowicach i Rzeszowie. W 2007 r. kładzie kamień węgielny pod Kopiec Pamięci i Pojednania w Oświęcimiu- Mieście Pokoju. Projekt ten prezentuje Łukasz Szajna na dużej wystawie w Parlamencie Europejskim w Brukseli. Otwarcie wystawy oraz międzynarodowe spotkanie osób zgromadzonych wokół tej idei odbywa się z osobistym uziałem Przewodniczącego Hansa - Gerta Poetteringa. Następnie odbywają się wystawy w Oświęcimiu i Rzeszowie.

W 2011 r. dwie prace prof. Józefa Szajny Nasze życiorysy i Kompania karna prezentowane są na wielkiej wystawie w Berlinie pt. Obok. Polska – Niemcy. 1000 lat historii w sztuce.

więcej: www.jozefszajna.eu

WERSJA DO WYDRUKU